بعدی »

[حسین]

یکی از مباحث جنجال برانگیز در علم کلام بحث جبر و اختیار است

گروهی جبری و گروهی اهل تفویض هستند که شیعه به هیچ کدام اعتقاد ندارد و می گوید نه جبر است و نه تفویض بلکه بین الامرین.
جبریون اعتقاد دارند انسانها در افعال خود اختیاری از خود ندارند و در انجام هرکاری از جانب خداوند مجبور هستند و خداوند به خاطر همین عمل جبری که انجام داده اند به آنها ثواب یا عقاب میدهد  و در مقابل مفوضه هستند که اعتقاد دارند خداوند قدرت خودش را تحت اختیار انسانها قرار داده  و بندگان مختار هرکاری هستند.
ولی شیعه خلاف هر دو نظر سخن میگوید و اعتقاد دارد نه جبری در کار است و نه اختیاری بلکه یک امری است ما بین جبر و اختیار !

در حقیقت نه  جبر است و نه   اختیار و یک حالت سومی است که سنخیتی  با هیچ کدام ندارد . اینکه برخی در توضیح معنی بین الامرین برخی اموری که خارج از اختیار انسان است را بهمراه برخی امور اختیاری ذکر میکنند و بعد میگویند این معنی بین الامرین است سخنی باطل است که تحقیق معنی بین الامرین در سطور بعدی خواهد آمد.

برای توضیح این مسئله روایات این باب و در حاصل توضیح انان را خواهم اورد:
امام صادق عليه‏السلام فرمود: هر که معتقد باشد که: خدا خلقش را به بى‏عفتى و زشتکارى فرمان مى‏دهد بر خدا دروغ بسته است و هر که معتقد شود که کار نيک و بد از اوست بر خدا دروغ بسته است.
الحسين بن محمد عن معلى بن محمد عن الحسن بن علي‏ الوشاء عن حماد بن عثمان عن ابي بصير عن ابي عبد الله قال من زعم ان الله يامر بالفحشاء فقد کذب على الله و من زعم ان الخير و الشر اليه فقد کذب على الله‏ اصول کافى جلد 1 صفحه: 218 رواية: 2

وشاء گويد از حضرت رضا(ع) پرسيدم و عرضکردم: خدا کار را به خود بندگان واگذاشته است؟ فرمود: خدا قادرتر از اينست، عرض کردم: پس ايشان را بر گناه مجبور کرده است؟ فرمود خدا عادلتر و حکيم‏تر از اينست، سپس فرمود: خدا فرمايد: اى پسر ادم من بکارهاى نيک تو از خود تو سزاوارترم و تو بکارهاى زشتت از من سزاورترى (به حديث 383 رجوع شود) مرتکب گناه مى‏شوى بسبب نيروئى که من در وجودت قرار داده‏ام.
الحسين بن محمد عن معلى بن محمد عن الحسن بن علي‏ الوشاء عن ابي الحسن الرضا ع قال سالته فقلت الله فوض الامر الى العباد قال الله اعز من ذلک قلت فجبرهم على المعاصي قال الله اعدل و احکم من ذلک قال ثم قال قال الله يا ابن ادم انا اولى بحسناتک منک و انت اولى بسيئاتک مني عملت المعاصي بقوتي التي جعلتها فيک‏ اصول کافى جلد 1 صفحه: 218 رواية: 3

يونس بن عبدالرحمن گويد: حضرت رضا(ع) بمن فرمود: بگفتار قدريه (اهل تفويض) قائل مباش زيرا قدريه نه بگفتار اهل بهشت قائل شدند ونه بگفتار اهل دوزخ و نه بگفتار شيطان براى اينکه اهل بهشت گفتند (سوره 7 43) (((سپاس خداى راست که ما را باين بهشت هدايت فرمود و اگر خدا ما را هدايت نمى‏کرد، ما هدايت نمى‏شديم))) و اهل دوزخ گفتند (سوره 23 106) (((پروردگار، شقاوت خود ما بر غلبه کرد و ما گروهى گمراه بوديم))) و شيطان گفت: (((پروردگار بسبب انکه تو مرا گمراه کردى))) (پس اين هر سه طايفه نيکى و بدى را بخدا ارجاع مى‏دهند ولى قدريه بخودشان بر مى‏گردانند) عرض کردم بخدا سوگند من بگفتار ايشان قائل نيستم بلکه مى‏گويم چيزى نباشد مگر بوسيله انچه خدا خواهد و اراده کنند و تقدير نمايد و حکم فرمايد، فرمود: اى يونس چنين نيست، چيزى نباشد مگر انچه خدا خواهد و اراده کند و تقدير نمايد و حکم فرمايد مى‏دانى مشيت (خواست خدا) چيست! گفتم: نه: فرمود: ذکراولست (ياد نخستين) مى‏دانى اراده چيست؟ گفتم: نه فرمود: ان تصميم است بر انچه مى‏خواهد، مى‏دانى قدر چيست؟ گفتم: نه فرمود ان اندازه‏گيرى و مرزبندى است مانند مقدار بقا و زمان فناء سپس فرمود و قضا (حکم) محکم ساختن و وجود خارجى دادنست، يونس گويد: از انحضرت اجازه خواستم که سرش را ببوسم و عرضکردم :گرهى برايم گشودى که از ان بى‏خبر بودم.
علي بن ابراهيم عن ابيه عن اسماعيل بن مرار عن يونس بن عبد الرحمن قال قال لي ابو الحسن الرضا ع يا يونس لا تقل بقول القدرية فان القدرية لم يقولوا بقول اهل الجنة و لا بقول اهل النار و لا بقول ابليس فان اهل الجنة قالوا الحمد لله الذي هدانا لهذا و ما کنا لنهتدي لو لا ان هدانا الله و قال اهل النار ربنا غلبت علينا شقوتنا و کنا قوما ضالين و قال ابليس رب بما اغويتني فقلت و الله ما اقول بقولهم و لکني اقول لا يکون الا بما شاء الله و اراد و قدر و قضى فقال يا يونس ليس هکذا لا يکون الا ما شاء الله و اراد و قدر و قضى يا يونس تعلم ما؛ المشيئة قلت لا قال هي الذکر الاول فتعلم ما الارادة قلت لا قال هي العزيمة على ما يشاء فتعلم ما القدر قلت لا قال هي الهندسة و وضع الحدود من البقاء و الفناء قال ثم قال و القضاء هو الابرام و اقامة العين قال فاستاذنته ان اقبل راسه و قلت فتحت لي شيئا کنت عنه في غفلة اصول کافى جلد 1 صفحه:218 رواية: 4

امام صادق عليه‏السلام فرمود: همانا خدا خلق را افريد و دانست که انها بچه راهى مى‏روند و ايشانرا امر کرد و نهى فرمود: هر امرى که بايشان نمود راهى بترکش براى انها گذاشت (بطوريکه با اختيار خود بجا اوردند و مجبور و ناچار نباشند) و انجام ندهند و ترک نکنند مگرباذن خدا.
 محمد بن اسماعيل عن الفضل بن شاذان عن حماد بن عيسى عن ابراهيم بن عمر اليماني عن ابي عبد الله ع قال ان الله خلق الخلق فعلم ما هم صائرون اليه و امرهم و نهاهم فما امرهم به من شي‏ء فقد جعل لهم السبيل الى ترکه و لا يکونون اخذين و لا تارکين الا باذن الله‏ اصول کافى جلد 1 صفحه:220 رواية: 5

امام صادق از قول پيغمبر(ص) فرمايد هر که معتقد باشد که خدا بزشتکارى فرمان مى‏دهد بر خدا دروغ بسته و هر که معتقد باشد که خير و شر بغير خواست خداست، خدا را از سلطنتش بيرون کرده و هر که معتقد باشد که ارتکاب گناه با نيروى خدا نيست بر خدا دروغ و هر که بر خدا دروغ بندد خدا او را بدوزخ برد.
علي بن ابراهيم عن محمد بن عيسى عن يونس بن عبد الرحمن عن حفص بن قرط عن ابي عبد الله ع قال قال رسول الله ص من زعم ان الله يامر بالسوء و الفحشاء فقد کذب على الله و من زعم ان الخير و الشر بغير مشيئة الله فقد اخرج الله من سلطانه و من زعم ان المعاصي بغير قوة الله فقد کذب على الله و من کذب على الله ادخله الله النار اصول کافى جلد 1 صفحه: 220

امام باقر و امام صادق عليهماالسلام فرمودند: خدا بمخلوقش مهربانتر از انستکه ايشانرا مجبور بر گناه کند و سپس بجهت ان عذابشان نمايد (چنانچه جبرى مذهب گويد) و خدا عزيزتر از انستکه چيزى را بخواهد و نشود (چنانچه تفويضى مذهب گويد) راوى گويد از ان دو حضرت سؤال شد که: مگر ميان جبر و تفويض منزل سومى است، فرمودند: ارى منزلى است فراختر از ميان اسمان تا زمين.
 علي بن ابراهيم عن محمد بن عيسى عن يونس بن عبد الرحمن عن غير واحد عن ابي جعفر و ابي عبد الله ع قالا ان الله ارحم بخلقه من ان يجبر خلقه على الذنوب ثم يعذبهم عليها و الله اعز من ان يريد امرا فلا يکون قال فسئلا ع هل بين الجبر و القدر منزلة ثالثة قالا نعم اوسع مما بين السماء و الارض‏ اصول کافى جلد 1 صفحه:221

امام صادق عليه السلام فرمود: نه جبر درست است و نه تفويض بلکه امرى است ميان اين دو امر، راوى گويد: گفتم امر ميان دو امر چيست؟ فرمود مثلش اينستکه مردى را مشغول گناه بينى و او را نهى کنى او نپذيرد و تو او را رها کنى و او ان گناه را انجام دهد، پس چون او از تو نپذيرفته و تو او را رها کرده‏اى نبايد گفت تو او را بگناه دستور داده‏اى.
 محمد بن ابي عبد الله عن حسين بن محمد عن محمد بن يحيى عمن حدثه عن ابي عبد الله ع قال لا جبر و لا تفويض و لکن امر بين امرين قال قلت و ما امر بين امرين قال مثل ذلک رجل رايته على معصية فنهيته فلم ينته فترکته ففعل تلک المعصية فليس حيث لم يقبل منک فترکته کنت انت الذي امرته بالمعصية اصول کافى جلد 1 صفحه: 224 رواية: 14

[حسین]

اما نکاتی که محصل این روایات است:

- خداوند امر به فحشا و منکر نمی کند
- هر کسی هم خیر و شرش بصورت مطلق به دست خودش نیست .
-خداوند عادل تر از انست که بنده ای را مجبور به گناه کند و بعد او را به این خاطر عذاب نماد
و خداوند قدرتش وسیع تر از اینست که قدرتش رو به دست بنده اشت واگذار نماید
- اینگونه نیست که چون انسان مختارشد دیگر خواست خداوند در دایره امکان تحقق نیابد بلکه او هرکاری خواست می تواند انجام دهد و هرنوع مشیتی را می تواند اعمال نماید
- هر عملی که توسط یک بنده انجام می شود با اذن خداوند انجام گرفته و تا این اذن الهی نباشد هیچ عملی از عباد صادر نخواهد شد
- معنای بین الامرین در روایات یک معنی سومی هست غیر از جبر و تفویض و وسعت مابین زمین و آسمان را پر کرده !
نتیجه:
قائده اول : ما قدرت داریم اما اینطور نیست که  قدرت کاملا به دست خودما واگذارده شده باشد. ما قدرت داریم در طول خداوند اما سر سلسله و افاضه کننده قدرت در هر لحظه خداوند متعال است و هر لحظه خواست میتواند این قدرت را از ما سلب نماید .که این همان معنی عبارت شریف لاحول و لا قوة الا بالله العلی العظيم است .
تفاوت ما با مفوضه در اینست که مفوضه معتقدند ما قدرت داریم و خداوند اعمال قدرت نمیکند ولی ما میگوییم در عین اینکه ما قدرت داریم خداوند قدرت دارد و هرجا مشیت کند اراده خویش را اعمال میسازد و هنگامی که اجتماع بین دو مشیت بنده و خداوند صورت گرفت اراده حق مقدم است ولی مفوضه قائل به چنین صورتی نیستند
قائده دوم : قدرت و اراده ما در هیچ فعلی تاثیر گذار نیست مگر بعد از اذن خداوند به آن کار .در حقیقت تا اذن خداوند نباشد اراده ما هیچ اثری نخواهد داشت.بعنوان مثال ما زمانی قدرت و اراده نمازخواندن را داریم ولی تا خداوند چنین توفیقی به ما ندهد ما موفق به اداء نماز نخواهیم بود و همینطور است توفیق انجام یک گناه یا هرکار دیگری که در دایره قدرت و اراده انسان است.

البته باید توجه داده سنت الهی بر اینست که غالب کارهایی که انسانها  می خواهند با اختیار خود انجام دهند خداوند هم به انها اذن میدهد  چون این مقتضای عالم اختیار و امتحان هست اما گاهی بنا به مصالحی اذن داده نمیشود!
به نظر میرسد  معنی سومی که مابین زمین و آسمان هست همین است یعنی ما قدرتمان ازخداست نه از خود و توانایی اختیار یک فعل را داریم اما به شرط  وجود اذن خداوند.
اگر خداوند اذن داد این کار جبر نمی شود چون ما خواسته ایم خدا تاییدکرده تفویض هست نیست چون اختیار ما مستقیم اثر نمیکد و قدرتمان از جانب خداوند است
برای مثال رای گیری بشکل جمهوی اسلامی می توانیم ذکر نمایید.در انتخابات جمهوری اسلامی مردم حق انتخاب دارند ولی به شرط  امضای ولی فقیه تایید شود .در اینحال مردم مجبورنیستند و همینطور هرچه هم بگویند مستقیما محقق نمیشود.
 

[ali8]

با سلام و تشکر از مطرح کردن این بحث . ولی باید عرض کنم خلاصه بحث این است که خداوند یک اذن تکوینی داده ویک نهی تشریعی و اختیار ما در تشریع است ودر تکوین اختیاری نداریم .

[hamed.drd]

ودر تکوین اختیاری نداریم .

سلام

بیشتر توضیح بفرمایید ممنون می شوم مفهوم مورد نظر شما از تکوین اینجا مبهم است.

[ali8]

سلام
خداوند در مورد هر کاری که ما انجام میدهیم اذن آن کار را به ما داده هر چند که در قانون تشریع ما را از آن کار یا نهی کرده یا امر کرده . و اختیار هم در محدوده تشریع است .
مثلا فردی میخواهد خود کشی کند اذن این کار را خداوند در عالم تکوین داده اما از نظر تشریع این کار حرام است وما را از این کار نهی کرده . یا غذا خوردن اذن تکوینی داریم همه چیز بخوریم ولی در تشربع خوردن بعضی غذاها حرام است واگر خوردیم عقوبت دارد .
ولی در حیوانات مثلا در مورد خوردن اذن تکوینی دارند ولی نهی تشریعی ندارند . برای همین ما به هیچ حیوانی نمیگوییم این حیوان حرام خور است و باید کیفر داده شود

[hamed.drd]

سلام
خداوند در مورد هر کاری که ما انجام میدهیم اذن آن کار را به ما داده هر چند که در قانون تشریع ما را از آن کار یا نهی کرده یا امر کرده . و اختیار هم در محدوده تشریع است .
مثلا فردی میخواهد خود کشی کند اذن این کار را خداوند در عالم تکوین داده اما از نظر تشریع این کار حرام است وما را از این کار نهی کرده . یا غذا خوردن اذن تکوینی داریم همه چیز بخوریم ولی در تشربع خوردن بعضی غذاها حرام است واگر خوردیم عقوبت دارد .
ولی در حیوانات مثلا در مورد خوردن اذن تکوینی دارند ولی نهی تشریعی ندارند . برای همین ما به هیچ حیوانی نمیگوییم این حیوان حرام خور است و باید کیفر داده شود

سلام

بنده این حرف را قبول داریم با این حساب درست آن است که بگوییم اذن تکوینی داریم برای گناه ولی اذن تشریعی نداریم.

این حرف به معنای مجاز بدون گناه نیست بلکه خداوند به تکوین به ما اختیار داده است که شاکر باشیم یا کافر منتهی اذن تشریعی خداوند مطرح است و ما کلف به تشریعیم.

انسان

ما راه را بدو نموديم يا سپاسگزار خواهد بود و يا ناسپاسگزار. (3)

اینکه ما به اذن تشریعی عمل کنیم و خلاف ان مرتکب نشویم شاکر بودن است و خلاف آن کفران است.

[ali8]

احسنت

[mohammad123]

سلام
خیلی برای من سواله اگر خدا بداند تا یک دقیقه بعد من چه می کنم چگونه اختیار دارم؟

[hamed.drd]

سلام
خیلی برای من سواله اگر خدا بداند تا یک دقیقه بعد من چه می کنم چگونه اختیار دارم؟

سلام

آیا می توانید تصور کنید خداوند خالق زمان و مکان است؟

خداوند بر زمان و مکان احاطه دارد.

محمد

پس بدان كه هيچ معبودى جز خدا نيست و براى گناه خويش آمرزش جوى و براى مردان و زنان با ايمان [طلب مغفرت كن‏] و خداست كه فرجام و مآلِ [هر يك از] شما را مى‏داند. (19)

[mohammad123]

باور کردنی نیست.